Κεντρική σελίδαSitemapΕπικοινωνία
 
Βρίσκεστε εδώ : Κεντρική σελίδα » Το Περιοδικό » Τεύχος 01 2010 » Γνωριμία με τον πλατωνικό έρωτα

Μαριάννα Ρίτσαρντς , 12. August 2010 

Γνωριμία με τον πλατωνικό έρωτα

Γνωριμία με τον πλατωνικό έρωτα
Γνωριμία με τον πλατωνικό έρωτα

Η διδασκαλία του Σωκράτη δια στόματος Πλάτωνα, αναγόμενη σε φιλοσοφία ασυγκρίτου αξίας διανοητικής, έχει θεμελιώσει τη σκέψη του σύγχρονου κόσμου. Η μορφή του διδασκάλου αντικειμενικοποιείται και εκφράζεται φιλοσοφικά από τον Πλάτωνα σε όλα τα έργα του καθιστώντας όλους μας κοινωνούς της. Ποια είναι η επαφή μας όμως όχι μόνο με την πλατωνική φιλοσοφία, αλλά με την φιλοσοφία γενικότερα;
Ο σύγχρονος άνθρωπος και δη ο Έλληνας δεν συνειδητοποιεί ότι η φιλοσοφία είναι συγκαλυμμένη γύρω του σε πολλές εκφάνσεις του σύγχρονου κόσμου λ.χ. σε πολιτικά συστήματα, συστήματα αξιών, εκπαιδευτικά και κοινωνικά. Καθώς όμως είναι πολλάκις κακοποιημένη είναι δύσκολο για τον αμύητο νου να έρθει σε επαφή με τον καθαρό λόγο, τον φιλοσοφικό, που δύναται να τον μετουσιώσει σε μία αυτόνομη διανοητική οντότητα. Δεν θέλουμε σαφώς να ωθήσουμε κανέναν σε κρίσεις προγονοπληξίας ή ελληνοκεντρικής φρενίτιδας που καταλαμβάνει μερικούς επίδοξους υπερασπιστές καθετί αρχαίου. Είναι απλό. Ας το συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε δέσμιοι αξιών, ιδεών και συστημάτων που χειραγωγούν την σκέψη και τον άνθρωπο. Κέντρα εξουσίας χρησιμοποιούν φιλοσοφικά συστήματα σκέψης διαστρεβλώνοντας την ουσία τους, ώστε να καλύψουν άλλες σκοπιμότητες. Καταγγέλλουμε την αυτοκρατορία του χρήματος, της παγκοσμιοποίησης, των θρησκειών, που δεν αφήνουν τον άνθρωπο να αναπτυχθεί διανοητικά και να έρθει σε επαφή με την καθαρή αλήθεια. Για αποφυγή παρεξηγήσεων δεν αναφερόμαστε στον χριστιανισμό ή σε οποιαδήποτε θρησκεία, αλλά στις εξουσίες κάθε είδους που δεν διαχειρίζονται σωστά αυτό που πρεσβεύουν. Ο κακός φιλόσοφος, ο μη χαρισματικός είναι το ίδιο επικίνδυνος με έναν κακό άρχοντα ή θρησκευτικό ηγέτη. Ο φωτισμένος άρχοντας, ο καλός φιλόσοφος όπως βλέπουμε και στην πλατωνική φιλοσοφία μπορεί να οδηγήσει την κοινωνία στην ευδαιμονία, αφού έρθει σε επαφή με το φως, την καθαρή αλήθεια, την φιλοσοφία. Οι σημερινοί άνθρωποι όπως στην αλληγορία του σπηλαίου (βλέπε. πλατωνική Πολιτεία) ζούμε στο σκοτάδι μακρινά από τον άνω κόσμο του φωτός, της διανοητικής πραγματικότητας. Είμαστε δέσμιοι των σκιών των πραγμάτων και νομίζουμε ότι αυτή είναι η μοναδική αλήθεια. Ή είμαστε δέσμιοι της ύλης και σ΄ αυτήν αντικρίζουμε το πραγματικό. Η πραγματική φιλοσοφία είναι η αλήθεια, η απλή, καθαρή απαλλαγμένη από κάθε τι υλικό. Κάποια στιγμή ένας από τους δεσμώτες του σπηλαίου καταφέρνει να δει μία λάμψη, τελικά ανεβαίνει στον άνω κόσμο της διανόησης και αντικρίζει τα πράγματα στην ολότητα τους. Αυτός είναι ο φωτισμένος κυβερνήτης, ο ιδανικός άρχοντας. Τα παραπάνω αντιστοιχούν σε μια πρώτη αναφορά της αλληγορίας του σπηλαίου. Αντιλαμβάνεστε πόσο επίκαιρη και διαχρονική είναι φίλοι μου δεσμώτες του ίδιου σπηλαίου η παραπάνω μεταφορά. Όλοι συγκατοικούμε στο ίδιο σπήλαιο! Σε μια εποχή λοιπόν όπου κυριαρχεί το απόλυτο σκοτάδι, το χρήμα, η ύλη, οι εμμονές, ο φόβος, η σκλαβιά. Η αναζήτηση της αλήθειας είναι συνώνυμη με την αναζήτηση της ελευθερίας. Η συνειδητοποίηση της εσωτερικής μας αλήθειας είναι το κλειδί για την δική μας ατομική σκέψη και φιλοσοφία. Αυτό να θυμάστε! Όσο γνωρίζω, ψάχνω, μορφώνομαι, ρωτάω μόνος μου αντιλαμβάνομαι καλύτερα τι συμβαίνει γύρω μου. Αυτός είναι ο μεγάλος εχθρός όσων ελέγχουν την σκέψη μας. Η αδέσμευτη σκέψη. Χιλιάδες χρόνια πριν οι αρχαίοι φιλόσοφοι κατάφεραν να είναι αυτόνομα διανοητικά όντα, κατανόησαν τα πάντα και ήρθαν σε επαφή με τον συμπαντικό νου. Επομένως τ’ αποστάγματα του αρχαίου κόσμου, της φιλοσοφίας και της διανόησης πρέπει να επαναπροσδιορίσουν την θέση τους στην σύγχρονη σκέψη και όχι μόνο σε ελληνικό επίπεδο, αλλά και σε όλο τον κόσμο, αφού συνιστούν παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά.
Έννοιες όπως ο ζωή, ο θάνατος, το αγαθόν, η φιλία, η ευδαιμονία και η ιδανική πολιτεία, είναι μερικά από τα θέματα που συναντά κανείς στον Πλάτωνα. Φυσικά δεν μιλάει κανείς για στείρα κένωση των ιδεών στην δικιά μας σκέψη. Το να υιοθετεί κανείς ιδέες δίχως να τις εξετάζει να τις αμφισβητεί δεν συμβάλλει στην γόνιμη σκέψη. Η γνωριμία με την φιλοσοφία του Πλάτωνα εν προκειμένω, συμβάλλει στο διάλογο, στην ανταλλαγή ιδεών και στοχασμών. Ό,τι πιο παραγωγικό. Άλλωστε ο Σωκράτης πρώτος, χρησιμοποιώντας τη μαιευτική μέθοδο, μία μέθοδο ερωτήσεων που υποβάλλονται στο συνομιλητή, συνέβαλε στην ανακάλυψη των απαντήσεων από τον ίδιο τον ερωτώμενο. Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται και στην ψυχανάλυση σήμερα.
Για παράδειγμα, μέσα από τα έργα, Φαίδων και Συμπόσιο, όπου πραγματεύονται τα δύο μεγάλα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης, ο έρωτας και ο θάνατος, μας δύνεται η δυνατότητα να τα διερευνήσουμε από διαφορετικό πρίσμα.
Μία έννοια που αξίζει να αποσαφηνιστεί είναι η έννοια του πλατωνικού έρωτα και της χριστιανικής αγάπης. Πρώτα όμως πρέπει να δούμε το πλαίσιο στο οποίο αναφέρεται η έννοια του πλατωνικού έρωτα. Αν και είναι διάχυτη σε όλο το έργο του Πλάτωνα το βλέπουμε με αφορμή το Πλατωνικό Συμπόσιο το οποίο γράφτηκε λίγο μετά το 338. Το σκηνικό τοποθετείται γύρω στο 416 με αφορμή την νίκη της τραγωδίας του Αγάθωνα στα Λήναια. Ξεκινά με το συμπόσιο στο σπίτι του Αγάθωνα για τον εορτασμό της νίκης του. Και καθώς τα αρχαία συμπόσια απαιτούσαν την ανταλλαγή ιδεών, <παντοδαπών> λόγων, εγκωμίων. Αποφασίστηκε λοιπόν να μιλήσουν για τον έρωτα. Το εγκώμιο του έρωτα όμως ουσιαστικά γίνεται ένα εγκώμιο του διδασκάλου και φιλοσόφου Σωκράτη.


Έρωτας λοιπόν πλατωνικός… Η σημερινή παραφθαρμένη έννοια με τον χαρακτηρισμό πλατωνική, τείνει να μας απομακρύνει από την πραγματική της διάσταση. Σήμερα μιλάμε για πλατωνικό έρωτα και αναφερόμαστε σε διάσταση συναισθημάτων που δεν έχουν εκδηλωθεί ή αναφερόμαστε στον έρωτα με απουσία οποιασδήποτε σαρκικής επαφής.
Ο έρωτας στον Πλάτωνα δεν είναι ο έρωτας της Πανδήμου Αφροδίτης, έρωτας προς τις γυναίκες. Ο παραπάνω στους αρχαίους δεν έχαιρε μεγάλης εκτίμησης, ως κάτι πιο ταπεινό. Ο Πλατωνικός έρωτας εκδηλώνεται σαν θαυμασμός προς το άμορφο και απρόσωπο κάλλος στην ανώτερη μορφή του. Έχει χαρακτήρα καθαρά φιλοσοφικό και παιδαγωγικό και εξυψώνεται σε μια ανώτερη φιλοσοφία ζωής. Οι τότε κοινωνικές συνθήκες άλλωστε επέβαλλαν να στραφεί ο θαυμασμός αυτός προς τους εφήβους. Όπως στην σημερινή εποχή κάθε ιδέα και ελπίδα στηρίζεται στους νέους, έτσι και τότε η φιλοσοφία γύρευε να αιχμαλωτίσει τις νεανικές ψυχές. Ο έρωτας αυτός λοιπόν είναι θαυμασμός σε κάτι όμορφο αισθητικά σε κατώτερο επίπεδο, και στο ανώτερο επίπεδο είναι έρωτας φιλοσοφίας που ζητά να κυοφορήσει καρπούς φιλοσοφίας μέσα σε καθετί όμορφο στην ολότητα του. Έτσι με αυτόν τον τρόπο ήταν δυνατό ο κάθε διδάσκαλος να γεννήσει τέκνα φιλοσοφίας, πνευματικά τέκνα μέσα από το άτομο το οποίο θαύμαζε. Όλα αυτά είναι απαλλαγμένα από χυδαιότητες όπως θέλουν κάποιοι να προσδώσουν σ’ αυτόν τον καθαρά παιδαγωγικό θεσμό. Πάντοτε βέβαια και παντού υπάρχουν εκτροπές. Εμάς μας ενδιαφέρει από φιλοσοφική και παιδαγωγική σκοπιά πώς ο έρωτας μπορεί να συμβάλλει στην εξύψωση του ανθρώπου και στην κατάκτηση της ευδαιμονίας του. Και θα μπορούσε να επιτευχθεί με την γέννηση καλύτερων εκδοχών του εαυτού μας, εξασφαλίζοντας μια υστεροφημία που βασίζεται στην κατάκτηση φιλοσοφικών αληθειών. Και απουσία των σύγχρονων υποδομών παιδείας, όπως ο σημερινός θεσμός του σχολείου η δυνατότητα να βρει ο τότε αρχαίος την ενσάρκωση των πνευματικών του κόπων και λόγων σ’ ένα άτομο άλλο που θα γεννούσε με την σειρά του άλλους λόγους φιλοσοφικούς υπήρξε πρόσφορη.
Για να γίνει αντιληπτή η διάσταση του έρωτα αυτού του είδους αξίζει να παρουσιαστεί σε σύγκριση με την χριστιανική αγάπη, δίχως να θέλουμε να προσβάλλουμε την αξία της μιας σε βάρος της άλλης. Κοινός παρανομαστής και των δύο στοιχείων είναι η ιδανικότητα της πίστης ότι η αγάπη είναι μέσο ευδαιμονίας, τελειοποίησης του ανθρώπου και μέσο ταυτόχρονα ν’ αγγίξουμε το ανώτερο.
Η χριστιανική αγάπη συνιστά ένα συμπαθητικό αίσθημα φιλίας, στατικό αίσθημα σε αντίθεση με το αρχαίο φιλώ που σημαίνει θαυμάζω. Άλλωστε για τον αρχαίο η λέξη αγάπη δεν υπήρχε με την σημερινή της έννοια. Υπήρχε όμως ο έρως, θαυμασμός στο αισθητό κάλλος, στη κατώτερη βαθμίδα του αρχικά και ανάβαση προς το ιδεώδες άμορφο κάλλος. Για τους αρχαίους καθετί δύσμορφο ήταν αδιανόητο να προκαλέσει ερωτικά αισθήματα. Επιπλέον ο έρωτας είναι φαινόμενο δυναμικό, προσελκύεται από αυτό που στερείται, είναι πόθος κατοχής. Ορμή της ψυχής προς το ωραίο, όχι ωραίο μόνο αισθητικά.
Άλλωστε δεν μπορείς να επιθυμείς αυτό που κατέχεις, αλλά αυτό που στερείσαι.
Η αγάπη είναι ένα καθαρά ψυχικό φαινόμενο, στο οποίο απουσιάζει το γενετήσιο ένστικτο.
Συνιστά ένα φαινόμενο που χαρακτηρίζεται από καθοδικότητα. Ο φιλεύσπλαχνος Κύριος στρέφει το βλέμμα και την αγάπη του προς το ταπεινό, απροστάτευτο άτομο. Δεν έχει ιδιοτέλεια, αγαπά. Ο έρωτας από την άλλη είναι δρόμος προς τα πάνω έχει μια ανοδική πορεία προς τα άνω, είναι αγάπη του αγαθού. Επικεντρώνεται σε ένα άτομο αυτό που είναι το αντικείμενο του έρωτα. Το αντικειμενικό πνεύμα της ελληνικής διανόησης αντιτίθεται στην αρχή της εσωτερικής ελευθερίας που χαρακτηρίζει τον χριστιανισμό. Η αγάπη είναι προσταγή Θεού, άδολη. Προϋποθέτει την συμμόρφωση με την θεία τάξη και όχι με την φυσική, που επιτάσσει να μείνεις η αρχαία παράδοση. Επιπλέον η διαβάθμιση του έρωτα στον Πλάτωνα έγκειται στην ανωτερότητα του αντικειμένου που επιθυμείς. Αντίθετα στην χριστιανική ηθική σημασία έχει ο βαθμός της αφοσίωσης και η αυταπάρνηση που την συνοδεύει.
Η θεϊκότητα της αγάπης έγκειται στην επίγνωση της ύπαρξης του τέλειου καλού και είναι αποτέλεσμα του θεού ευεργέτη προς εμάς. Ο έρωτας είναι πόθος να ευεργετηθούμε.
Τα παραπάνω είναι εξίσου λυτρωτικά για τον άνθρωπο και ουσιαστικά επιτρέπουν την ανάβασή του σε ανώτερα επίπεδα και του καθαγιάζουν την ύπαρξή του. Όποιος και αν είναι ο δρόμος, άνω ή κάτω δεν έχει σημασία.

ΟΔΟΣ ΑΝΩ ΚΑΤΩ ΜΙΗ