Κεντρική σελίδαSitemapΕπικοινωνία
 
Βρίσκεστε εδώ : Κεντρική σελίδα » Το Περιοδικό » Τεύχος 02 2010 » Περιηγητές στην Ιερισσό

Χρήστος Καραστέργιος • Κώστας Υψηλάντης , 26. August 2010 

Περιηγητές στην Ιερισσό

Τον 18ο και κυρίως το 19ο αιώνα, κάτω από την ισχυρή επίδραση του ρομαντισμού, ξεκινά μια καινούργια τάση στην Ευρώπη για περιηγητικά ταξίδια.
Το νέο περιηγητικό ρεύμα προς την Ελλάδα εκδηλώνεται ύστερα από το 1800 με ταυτόχρονη ανάπτυξη της ταξιδιωτικής λογοτεχνίας.
Ένα από τα μέρη που εξάπτει την φαντασία των περιηγητών είναι η περιοχή του Άθω με το μυστηριακό του βίο, τις πλούσιες βιβλιοθήκες και τη σπάνια χλωρίδα.
Ανάμεσα σ αυτούς είναι και ο θεμελιωτής της βοτανολογίας στην Ευρώπη Heinrich-August Grisebach. Στη επιστροφή από το ταξίδι του στη χερσόνησο του Άθω στις 13 Ιουνίου το 1839 διέρχεται από τη περιοχή της Ιερισσού και αποτυπώνει τις εντυπώσεις στο ημερολόγιο του. Οι πληροφορίες που μάς μεταφέρει δίνουν μια εικόνα για τη ζωή και τις συνήθειες του τόπου μας τη εποχή εκείνη.Στο δρόμο για την Θεσσαλονίκη και επειδή δεν θα έφταναν με το φως της ημέρας στην Ιερισσό, διανυκτέρευσαν ο Γκρίζεμπαχ μαζί με τον φίλο του Δημήτρη στα Πυργούδια1 (ένα μετόχι τού Αγίου Όρους πολύ κοντά στον ισθμό του Ξέρξη)

Η περιοχή γύρω απο την Ιερισσό, λεπτομερή προβολή απο την χάρτα του Ρήγα Φεραίου του 1797
Η περιοχή γύρω απο την Ιερισσό, λεπτομερή προβολή απο την χάρτα του Ρήγα Φεραίου του 1797

Ο Γκρίζεμπαχ γράφει:

Ο χάρτης της Χαλκιδικής, λεπτομερή προβολή απο την χάρτα του Ρήγα Φεραίου του 1797
Ο χάρτης της Χαλκιδικής, λεπτομερή προβολή απο την χάρτα του Ρήγα Φεραίου του 1797

«Μπροστά από το μετόχι Πυργούδια συναντήσαμε πέντε παπάδες που είχαν κατασκηνώσει στην ύπαιθρο κάτω από το φως ενός φαναριού. Έδειχναν πως η άφιξή μας μες στη νύχτα τους φαινόταν πολύ παράξενη. Ρώτησα να μάθω ποιος είναι ο προϊστάμενος του μετοχιού πού φιλοξενούσε τούς άλλους κι όταν μου είπαν, τού έδωσα το γράμμα τού καθηγούμενου που είχα μαζί μου. Νόμισε πως τον επισκεπτόταν ληστές γιατί, όπως έλεγε, ένας ειρηνικός ταξιδιώτης συνήθιζε, τέτοια ώρα της νύχτας, ν’ αποφεύγει τούς επαρχιακούς δρόμους. Όταν λοιπόν απέβαλε το φόβο του, συναγωνίζονταν με τους άλλους μετοχίτες να επανορθώσουν την απορριπτική ψυχρότητα με την οποία μας είχαν χαιρετήσει.

Είναι αδύνατον να φανταστεί κανείς στις χώρες της Ευρώπης τους υποχρεωτικούς τρόπους ευμένειας που δείχνουν οι Έλληνες πάντοτε απέναντι των ξένων.Παρ’ όλες όμως τις τιμές με τις οποίες ήθελε να με περιβάλει ο ιερωμένος του μετοχιού στα Πυργούδια δε μπορούσε να κάνει το μετόχι του πιο καθαρό απ’ ό,τι ήταν, γι’ αυτό και δεν του έκανε εντύπωση ότι προτίμησα το σκληρό στρώμα κάτω από τον ελεύθερο ουρανό.Κατά το χτίσιμο του μοναχικού αυτού σπιτιού κοντά στον καλούμενο ισθμό του Ξέρξη, φαίνεται πως εύλογα πήραν υπ’ όψιν τους την έρημη και ανασφαλή περιοχή. Μια πύλη με γερή ασφάλεια αποτελούσε τη μοναδική είσοδο και το ανοιχτό χαγιάτι, που σε άλλες περιπτώσεις στολίζει πάντοτε την πρόσοψη των σπιτιών, περιζώνει στα Πυργούδια μια προς τα μέσα κλειστή αυλή, γι’ αυτό και ολόκληρο το κτίριο μοιάζει μάλλον με ένα φυλάκιο παρά με ένα μετόχι.14 Ιουνίου 1839Στις 4 η ώρα το πρωί, πριν σηκωθεί ο ήλιος πάνω από τη στενή, πλούσια σε μάρμαρα ορεινή γλώσσα της μεγάλης Βίγλας, ξεκινήσαμε από τα Πυργούδια αντιμετωπίζοντας την πιο ζεστή μέρα του καλοκαιριού. Τα δικά μου μουλάρια, συνηθισμένα στα δροσερά και σκιερά δρομάκια των δασών του Άθω, δεν έδειχναν να αντέχουν καθόλου τον ήλιο τής Χαλκιδικής και οι αγωγιάτες δεν με ακολουθούσαν με κέφι, εξαιτίας των ζώων τους και μ’ έφερναν με ευχαρίστηση μικρές δυσκολίες, από τη στιγμή που αντιτέθηκα στην επιθυμία τους, να αρχίσουν σήμερα την μεσημεριάτικη ανάπαυσή τους από τις 8 η ώρα το πρωί. Παντού γκρίνιαζαν και ήσαν ανυπότακτοι.Ο Πρόβλακας2 ή το στενό βαθούλωμα που συνηθίζουν να το ονομάζουν «κανάλι του Ξέρξη» συνορεύει άμεσα με το μετόχι των Πυργουδίων. Αρχαία συντρίμμια (κατά τον Λήκε τα ερείπια της Σάνης3) βρίσκονται στα χωράφια των γειτονικών λόφων.

Στην Ιερισσό

Τα ερείπια του πύργου στο ιβηρίτικο μετόχι Πυργούδια, που βρίσκονται στο δρόμο απο τα Νέα Ρόδα για την Κομίτσα
Τα ερείπια του πύργου στο ιβηρίτικο μετόχι Πυργούδια, που βρίσκονται στο δρόμο απο τα Νέα Ρόδα για την Κομίτσα

Η Ιερισσός (κατά τον Λήκε, η Αρχαία πόλη Άκανθος) είναι ένα ελληνικό χωριό με 100 σπίτια, που βρίσκεται στο πρώτο κατώφλι τής πλαγιάς του οροπεδίου.
Όταν έπειτα από τη ζωή στα μοναστήρια του Άθω ξαναγύρισε στα εγκόσμια ο W. Smith, γράφει ο ίδιος, πόσο όμορφες του φάνηκαν στην Ιερισσό οι πρώτες γυναικείες μορφές. Και εγώ σημειώνω στο ημερολόγιό μου την ίδια παρατήρηση. Έπειτα από πολύ καιρό που είχα ξεσυνηθίσει να βλέπω γυναίκες, ξαναβλέπω τις ακουκούλωτες γυναίκες της Χαλκιδικής και χαίρομαι που συναντώ δύο όμορφες αδερφές με ελληνική κατατομή και περήφανο φέρσιμο στο χάνι της Ιερισσού.
Γενικά, δεν μπορεί κανείς να αποφύγει, από τη στιγμή που θα πατήσει το πόδι του σε αυτήν την περιοχή, να μην ξεχωρίσει ανάμεσα στους κάτοικους της Χαλκιδικής έναν άλλο τύπο διαφορετικό από εκείνον της Θράκης.
Στη Χαλκιδική αυτή, όπου οι κάτοικοι όχι μόνο έμειναν ολότελα καθαρόαιμοι Έλληνες, αλλά και στην επαρχία είχαν αποκτήσει από πολύ καιρό μια κάποια πολιτική ανεξαρτησία από τους Τούρκους.
Ο αγροτικός πληθυσμός συγκεντρωνόταν για να μαζέψει σοδειά από τα χωράφια που ήσαν καλλιεργημένα με σιτηρά (τα περισσότερα με σίκαλη) με πολλή μεγαλύτερη φροντίδα παρά στα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης.
Άντρες και γυναίκες εργάζονταν με κόπο παρά την ασυνήθιστη ζέστη, κάνοντας αεράτες και χαρούμενες κινήσεις. Έτσι και οι ιδιότυπες λαϊκές τους φορεσιές προκαλούσαν μια ευχάριστη εντύπωση. Στα μέρη αυτά φοράνε οι χωριάτες καθαρά, άσπρα ρούχα που σε άνδρες και γυναίκες είναι μια καμιζόλα4 και μια φουστανέλα5 που κρέμεται από τη ζώνη και μόνο το κόκκινο κάλυμμα της κεφαλής ξεχωρίζει χτυπητά μέσα στο κάτασπρο σύνολο. Τόσο οι φροντισμένες αυτές φορεσιές6 όσο και τα κοπάδια με τα πολλά περιποιημένα ζώα ιδιαίτερα τα άλογα που έβοσκαν στα λιβάδια φανέρωναν έναν υψηλότερο βαθμό ευμάρειας και εργατικότητας σε αυτές τις περιοχές7.
Το ανατολικό τμήμα της περιοχής, ονομαστό ως τους νεότερους χρόνους για τα αργυροχοΐα και χρυσοχοεία του, το λέμε Μαντεμοχώρια ή από τα εγκαταλειμμένα τώρα ορυχεία Σιδεροκάψικα. Αυτά περιλαμβάνουν δώδεκα κοινότητες που ονομάζονται Ελευθεροχώρια. Η έδρα του Έλληνα προεστού και του Τούρκου προέδρου βρίσκεται στον Νίσβορο (Στρατονίκη).
Όταν κατεστάλη ο ξεσηκωμός στα μαντεμοχώρια κατά την περίοδο της ελληνικής επανάστασης απαγόρευσε η τουρκική κυβέρνηση τη λειτουργία των ορυχείων σιδήρου για να μην έρθουν οι έλληνες στον πειρασμό και χρησιμοποιήσουν τα μεγάλα αποθέματα του μέταλλου αυτού για να κατασκευάσουν όπλα και να ξεσηκωθούν πάλι κατά του αφέντη τους...»
Εδώ ο Γκρίζεμπαχ συνεχίζει το ταξίδι του μέσω των Μαντεμοχωρίων στη Θεσσαλονίκη. Οι πληροφορίες που μας δίνει για τα ενδιάμεσα χωριά είναι σημαντικές, αλλά δε βρίσκονται στα όρια του παρόντος πονήματος.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1) Τα Πυργούδια ήταν ένα από τα Ιβηρίτικα μετόχια της περιοχής της Ιερισσού. Ο πύργος, σωζόμενος άρτια το 1839, είναι κτίσμα τού 12ου αιώνα. Αναφέρεται πρώτη φορά το 1259 (Ι. Α. Παπάγγελος: Περί των πύργων της Χαλκιδικής, Ελληνικό Πανόραμα, τεύχος 18ο, φθινόπωρο τού 2000.) Δυστυχώς σήμερα σώζονται ελάχιστα ερείπια, όπου είναι ορατά στα αριστερά του δρόμου που οδηγεί από τα Νέα Ρόδα στη Κουμίτσα.
2) Στη θέση τού Πρόβλακα βρίσκονται τα σημερινά Νέα Ρόδα.
3) Η ταυτοποίηση των ερειπίων με τη αρχαία πόλη της Σάνης, αλλά και της αρχαίας Ουρανούπολης είναι σωστή.
4) Η καμιζόλα είναι είδος πανωφοριού με φαρδιά μανίκια και μοιάζει με πουκαμίσα.
5) Την Ιερισσιώτικη φουστανέλα την αναφέρουν κι άλλοι περιηγητές. Θα αναφερθούμε σε επόμενο τεύχος μας με εκτενή άρθρο για τη τοπική μας φορεσιά.
6) Υποθέτουμε ότι ήταν η καλοκαιρινή στολή.
7) Είναι ενδιαφέρουσα η παρατήρηση αυτή και δείχνει τη φιλοπονία, τη νοικοκυροσύνη και την ευμάρεια των προγόνων μας,18 χρόνια μετά την επανάσταση και τον χαλασμό της Χαλκιδικής. Μπορούμε να τη συνδυάσουμε με την πληροφορία ότι ήδη λειτουργούσε σχολείο στην Ιερισσό το 1839. (Κωνσταντίνου Θ. Χιούτη, Οικονομική αρωγή των Μονών Ξηροποτάμου και Βατοπαιδίου σε εκκλησίες και σχολεία της Χαλκιδικής (1835-1924), ΧΡΟΝΙΚΑ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ, τχ. 48-49 (2003), σ. 134.).