Κεντρική σελίδαSitemapΕπικοινωνία
 
Βρίσκεστε εδώ : Κεντρική σελίδα » Το Περιοδικό » Τεύχος 03 2010 » Μνήμες προγόνων

Αστέριος Καραμπατάκης, Φιλόλογος • Νικόλαος Μερτζιμέκης, Αρχαιολόγος , 29. November 2011 

Μνήμες προγόνων

Με τον παραπάνω τίτλο, στο τεύχος 48-49 της περιοδικής έκδοσης «ΧΡΟΝΙΚΑ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ» (2003) της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Χαλκιδικής, ο φιλόλογος Αστέριος Καραμπατάκης, αναδεικνύει ένα ενδιαφέρον πρωτότυπο έγγραφο, που ανασύρθηκε από το πολύτιμο αρχείο του αείμνηστου ιστορικού της Χαλκιδικής Στέφανου Αθ. Κότσιανου.
Αναφέρεται σε ένα συνεταιρικό έγγραφο, που συντάχθηκε το Μάρτιο του 1914, μεταξύ των Αθανασίου Στ. Κότσιανου και του Νικολάου Βασ. Πάππα και αφορούσε την από μέρους τους εμπορία και εκμετάλλευση ψαριών από το νταλιάνι της Κουμίτσας, περιοχής Ιερισσού.
Παραθέτουμε παρακάτω το συνεταιρικό έγγραφο που προαναφέρθηκε, το πρωτότυπό του και σχόλια του συγγραφέα.
Στη συνέχεια και με την ευκαιρία της αναφοράς στο «νταλιάνι», ο αρχαιολόγος της 10ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Νικόλαος Μερτζιμέκης, παραθέτει επιστημονικά στοιχεία με τον τίτλο «Στασείδια αλιευτικά – ψαρότοποι- Dalyan-I («νταλιάνι») των Αθωνικών μονών στον κόλπο της Κουμίτσας, περιοχής Ιερισσού.

ΑΣΤΕΡΙΟΥ ΚΑΡΑΜΠΑΤΑΚΗ, φιλολόγου

ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΚΟ ΕΓΓΡΑΦΟ

Είναι γνωστή η πλούσια ιστορία, λαογραφία και παράδοση που διαθέτει η Ιερισσός (αρχαία Άκανθος), στα βορειοανατολικά της Χαλκιδικής, δίπλα στην Κιβωτό της Ορθοδοξίας, το Άγιον Όρος. Ανάμεσα στις έντονες δραστηριότητές της ήταν και το ιχθυεμπόριο. Το έγγραφο που ακολουθεί είναι ένα ιδιωτικό συμφωνητικό, που έχει νομική μορφή συνεταιρικού εγγράφου και συντάχθηκε μεταξύ των Αθανασίου Στ. Κότσιανου, μεγαλοκτηματία, πατρός του ιστοριοδίφη Στεφάνου Κότσιανου, και του Νικολάου Β. Πάππα, πάππου του δικηγόρου Νικολάου Β. Πάππα.
Η συνεταιριστική πράξη αφορούσε εμπορία και εκμετάλλευση ιχθύων από το «νταλιάνι» της Ιερισσού.
Όπως εξιστορεί ο Ιερισσιώτης Νικόλαος Τούμπελης:
«Το νταλιάνι ήταν ιχθυοτροφείο, όπου, από αρχαιοτάτων χρόνων, γινόταν περισυλλογή των ψαριών. Η λειτουργία του ήταν εποχιακή (Μάιος – Ιούνιος), την δε εκμετάλλευση είχαν αρχικά ιδιώτες, στην συνέχεια δε ο αλιευτικός συνεταιρισμός (παράκτιοι) και κατόπιν, οι αλιείς (τράτες). Το έργο διεξαγόταν με ανάθεση από την αρμόδια Εφορία κατόπιν διαγωνισμού. Σήμερα το νταλιάνι είναι ανενεργό».
Το «συνεταιρικόν έγγραφον» έχει ως εξής:

Συνεταιρικόν έγγραφον
"Οι υποφαινόμενοι Αθανάσιος Γ. Κότσιανος κάτοικος Πολυγύρου αφ’ ενός και ο κ. Νικόλαος Β. Πάππας κάτοικος Ιερισσού αφ’ ετέρου, εκ συμφώνου απεφασίσαμεν, όπως αγοράσωμεν το Ταλιάνι Ιερισσού του έτους 1914 από πρώτην Μαρτίου ενεστώτος έτους μέχρι τέλους Φεβρουαρίου επιόντος έτους 1915.
Ενεργηθείσης της πλειοδοσίας έμεινεν επ’ ονόματι του Αθανασίου Γ. Κοτσιάνου δια συνεταιρικόν λ/σμόν μετά του κ. Νικολάου Β. Πάππα αντί δραχμών οκτώ χιλιάδων εκατόν (αριθ. 8100).
Ο συνέταιρος Νικόλαος Β. Πάππας υποχρεούται δια την άνω αγοράν να φανή συνεπής εις το ήμισυ της πληρωμής και εις όλας τας υποχρεώσεις, τας οποίας διαλαμβάνει το συμβόλαιον το διαμειφθέν μεταξύ της Κυβερνήσεως και του Αθανασίου Γ. Κοτσιάνου. Εν περιπτώσει δε και προκύψη ζημία τις, διότι ο κ. Νικόλαος Πάππας δεν θα συμμορφωθή με τους όρους του συμβολαίου, το οποίον αντηλλάγη μετά της Κυβερνήσεως θα ευθύνηται ούτος.
Ο κ. Νικόλαος Πάππας υποχρεούται να αναλάβη και διαχειριστή την ρηθείσαν εργασίαν και διευθύνη αυτήν μέχρι τέλους του έτους, συνεννοούμενος μετά του συνεταίρου του κ. Αθανασίου Γ. Κοτσιάνου άνευ μισθού.
Επειδή μόνος του δεν δύναται να διεξαγάγη την εργασίαν, είναι ανάγκη να προσλαμβάνωμεν ένα δύο είτε και τρεις υπαλλήλους, οίτινες θα εγκρίνωνται υπ’ αμφοτέρων και θα πληρώνωνται εξ ημισείας, εκτός εάν θέλη ο κ. Αθανάσιος Γ. Κότσιανος να πληρώση ένα ή δύο μηνιαία. Εν περιπτώσει και παρουσιασθή ανάγκη να παστώσωμεν ιχθύς, η εργασία αύτη θα λογίζηται συνεταιρική και τα έξοδα του παστώματος θα επιβαρύνωσιν αμφοτέρους εξ ίσου.
Ο κ. Νικόλαος Β. Πάππας, ως διαχειριστής της άνω εργασίας, υποχρεούται εις το τέλος εκάστου μηνός να δίδη εκκαθάρισιν λ/σμών προς τον συνέταιρον κ. Αθανάσιον Γ. Κότσιανον, καθώς και όσα χρήματα εισπράττονται, εις το τέλος δε του έτους, ο,τι κέρδος ή ζημία δώση ο Θεός, όπερ μη γένοιτο, θα υπολογίζηται εξ ημισείας.
Διό εγένοντο δύο όμοια, άτινα υπογραφέντα αντηλλάγησαν
Εν Πολυγύρ…… τη Μαρτίου 1914
(υπογραφές)"

ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΜΕΡΤΖΙΜΕΚΗ, αρχαιολόγου

Στασείδια αλιευτικά –Ψαρότοποι–Dalyan-i των Αθωνικών μονών στον Κόλπο της Κουμίτσας, περιοχής Ιερισσού.

Μία από τις συνισταμένες της παραγωγικής δραστηριότητας των αγιορειτικών μετοχίων ήταν και η αλιεία. Η αλιευτική δραστηριότητα τον 16ο αιώνα ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένη ιδίως στην περιοχή της Κουμίτσας όπου οι 14 από τις 20 αθωνικές μονές διέθεταν καθορισμένους ψαρότοπους. Φαίνεται ότι η παραγωγική χρήση της θάλασσας είχε οδηγήσει και στη νομική κατοχύρωση δικαιωμάτων σε αυτήν.
Από τις μέχρι τώρα έρευνές μας προκύπτει ότι η παλαιότερη αναφορά γίνεται το 1405, όταν η μονή Κουτλουμουσίου αποκτά από τη Σύναξη «στασείδιον αλιευτικόν εις την Κομίτισσαν το του Σκαλή επονομαζόμενον». Οι ψαρότοποι καταχωρήθηκαν στο κατάστιχο του 1568 μεταξύ των φορολογικών προσόδων του χωριού της Κομίτισσας, η οποία αναφέρεται ως Gomitisa. Το ίδιο έτος αναφέρονται επίσης και στους καταλόγους των βακουφικών κτημάτων των εν λόγω μονών.
Δεν είναι τυχαία η παρουσία των αθωνιτών στους ψαρότοπους της Κουμίτσας εάν αναλογιστεί κανείς ότι ένα σημαντικό τμήμα της διατροφής τους ήταν τα ψάρια για τα οποία φορολογούνταν με ένα σημαντικό ποσό.
Στη συνέχεια παραθέτουμε αναλυτικό κατάλογο με τις μονές που κατείχαν ψαρότοπους στην περιοχή του Κόλπου της Κουμίτσας, καθώς επίσης και άλλα στοιχεία όπου αυτά υπάρχουν (έτος, τοπονύμια κλπ.).

Βιβάρια*–Στασείδια αλιευτικά–Ψαρότοποι–Dalyan-i των Αθωνικών μονών στον Κόλπο της Κουμίτσας, περιοχής Ιερισσού.

A/A ΜΟΝΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΤΟΣ
1. Βατοπεδίου Ψαρότοπος στην Κομίτισα. 1568
2. Διονυσίου Ψαρότοπος στην Κομίτισα. 1568
3. Δοχειαρίου Ψαρότοπος στην Κομίτισα.
Στον βακούφναμέ της μονής αναφέρεται ιχθυαλιείο στην Κομίτσα.
1568 1588
4. Ιβήρων Τρεις ψαρότοποι (Dalyan-i) στις τοποθεσίες Άγιος Ευθύμιος, Αμπελίτσι και Πίθος στον Κόλπο Κομίτισας. 1568
5. Καρακάλλου Ψαρότοπος στην Κομίτισα. 1568
6. Κουτλουμουσίου Ψαρότοπος (αποκτήθηκε από τη Σύναξη) στην τοποθεσία Κοντόσκαλα στον Κόλπο της Κουμίτσας, όπου αναφέρεται και ως «στασείδιον αλιευτικόν εις την Κομίτισσαν το του Σκαλή επονομαζόμενον». 1405 1568
7. Ξενοφώντος Ψαρότοπος στην Κομίτισα. 1568
8. Παντοκράτορος Ψαρότοπος στην Κομίτισα. 1568
9. Αγ. Παντελεήμονος Ψαρότοπος στην Κομίτισα. 1568
10. Σταυρονικήτα Στην τοποθεσία Πλατύ στον Κόλπο Κομίτισας. 1568
11. Φιλοθέου Ψαρότοπος στην Κομίτισα. 1568
12. Χελανδαρίου Στην τοποθεσία Λάκκος στον Κόλπο Κομίτισας. 1568 1585
13. Αγίου Παύλου Ψαρότοπος στην Κομίτισα. 1516
14. Μεγ. Λαύρας Αναφέρεται ως «στασείδιον αλιευτικόν Πίθος» στην Κομίτισα και ήταν αντικείμενο διαφοράς μεταξύ των Λαυριωτών και Ιβηριτών. 1522 1568

*Βιβάρι είναι ο κατάλληλα διαμορφωμένος και περιφραγμένος τόπος σε θάλασσα, ποταμό ή λίμνη, στον οποίο εκτρέφονται ψάρια, δηλαδή το ιχθυοτροφείο. Η λέξη παράγεται από τη μεσαιωνική λέξη βιβάριον και αυτή από τη λατινική vivarium. Σήμερα τα βιβάρια (αλλιώς και διβάρια) είναι τεχνητά, έργα του ανθρώπου, ενώ παλαιά ήταν αποκλειστικά φυσικά δημιουργήματα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  • Ηλίας Κολοβός, Χωρικοί και μοναχοί στην οθωμανική Χαλκιδικής 15ος-16ος αι., τ. ΙΙ, Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη 2000.
  • ΠΑΡΟΥΣΙΑ Ιεράς Μονής Δοχειαρίου, Άγιον Όρος 2001.
  • P. Lemerle, Archives de l’ Athos II, Actes de Kutlumus, Παρίσι 1988, αρ. 43.
  • Φ. Κοτζαγεώργης, Η αθωνική μονή Αγίου Παύλου κατά την οθωμανική περίοδο, Θεσσαλονίκη 2002.